“Mən Pərvizin oxucusuyam”
- Hansı yazıçıları sevirsiz?
- Azərbaycan ədəbiyyatında mənim mütaliə etməyə aclıq duyduğum yazıçı İsa Hüseynovdur. Hiss edəndə ki, fikirlərimi çatdırmaqda çətinlik çəkirəm, mütləq İsa Hüseynovdan bir parça oxuyuram. Onun əsərlərində mənim üçün ən böyük qüdrət fikri çox dəqiq çatdırmaq üsuludur. Bir də personajlarının daxili aləmini sona qədər faş etmək üslubu. Xarici ədəbiyyatda Hüqonu təkrar oxumağı sevirəm. Hüqo Jan Valjandan Madlen babaya qədər insanın daxili aləmində elə bir məsafə qət edib ki, bunu üç insan həyatında bacarmaq mümkün deyil, məncə. Bilmlrəm, xarici ədəbiyyat ifadəsi nə qədər yerinə düşər, amma Orxan Pamukun da haqqında danışmamaq mümkün deyil. Onun bədii sözlə işləmək tərzi və bir çox siyasətçinin əldə edə bilmədiyi intellekti bir çoxlarına göstərdi ki, yazmaq üçün hiss etmək kifyət deyil həm də oxumaq lazımdır. Amma bir çoxları tarixi roman yazanda da onu sadəcə indiki dövrdən yaza bilmədikləri üçün yazırlar. Ancaq bu baxımdan Pərvizin “Öləngi”sini də müsbət mənada misal çəkə bilərəm. Düzdü, bu roman haqqında deyirlər ki, obrazlı ifadələr çox işlədildiyi üçün bir qədər gec anlaşılır. Amma başqa tərəfdən də real obrazlar - prezident və məhşur redaktor eyni zamanda hər kəsə bəlli olan siyasi problemlər açıq mətində verilib bu romanda. Mən Pərvizin oxucusuyam və düşünürəm ki, o ilk postmodern romanı elə 1996-cı ildə yazıb və sübut edib ki, Azərbaycan cəmiyyəti ölə bilməyən prezidenti ilə birgə kliniki ölümdədir.
-Yazıçı və siyasətçi probleminə necə baxırsınız?
- Bu problem var. Bunun da səbəbi yazıçıda deyil. Mən yazıçı deyərkən ayrı-ayrı adamları nəzərdə tutmuram. Dövrləri və ona uyğun estetikanı nəzərdə tuturam. İndi Azərbaycan ədəbiyyatında altmışıncı illərin məhşur adamları var. Bu yazıçılar öz zamanlarında iki dəfə Azərbaycan deməyi qəhrəmanlıq sayırdılar. Amma indi bu sözü bir neçə dəfə daha artıq deməklə özlərini müasir tələblərə uyğunlaşmış sayırlar. Geniş bir yenilikçi təbəqəsi tərəfindən də müqavimətə rast gəlirlər. Bu zaman da tələblərə uyğun dəyişmək əvəzinə köhnəni müdafiə edirlər. Siyastə də bu proses müəyyən mənada təsir edir. Xüsusən də yaşlı və orta nəsil siyasətçilərə. Onlar gəncliklərində “ Beşmərtəbəli binanın altıncı mərtəbəsi”ni oxuyublar və zamanına görə lüğəvi mənada hətta bu əsər yenilik sayıla bilərdi. Amma indi bu mətnin estetikası və pisixoloji yükü əlli il geridəki sovet cəmiyyətinin standartlarına cavab verir. Siyasətçilər isə bu adamları cəmiyyətdə nüfuzlu adamlar sayırlar, yoxsa, oxuduqlarının təsirindən çıxa bilmirlər, bunu deyə bilmərəm. Hər halda, yeni əsərləri oxumurlar. Məncə, yeni ədəbiyyatın həyatla əlaqəsi çox güclüdür. Kim onun bir neçə nümunəsi ilə tanış olsa dəqiq bilər ki, obrazlı sənət həm də onun həyatını yönləndirmək gücündə olan sənətdir. Şablon ədəbiyyatla indi sadəcə maaş almaq mümkündür. Mənim şəxsən belə bir problemim yoxdur. Mənim yazarım Murad Köhnəqaladır, Aqşindir, Pərvizdir, Zamin Hacıdır. Bir sözlə fikri yerlərdə olan adamlardır. Indi xəyalı göylərdə olan yazar hakimiyyətə sərf edir ki, yerdəki hadisələrdən xəbəri olmasın.
- Siz Hüqonu sevdiyinizi dediniz, altmışıncılara da geriçi deyirsiniz. Bu ziddiyyəti necə qəbul edək, bəlkə onların çoxu siyası cəhətdən əks tərəfdə olduğuna gərə belə ayırım yapdınız?
- Xeyr. Bu gün siyasi tərəf tutan heç bir yazıçı məndə qıcıq doğurmur. Sadəcə, mən bu məsələyə bir müqaisə ilə münasibət bildirim. Hüqo burjuaziya yazıçısıdır. İnkivizisyanı və siyasi ədalətsizliyi tənqid edib. İnsanları üzləşdirib və onların mübahisələrinə, hakimlik vəziyyətlərinə rəssamlıq edib. Azadlıqdan yazmayıb, azad yazıb. Ona görə də maraqlıdır. Və hər zaman sevilir. Amma Rəsul Rzanın “qızıl gül olmayaydı”sını götürək - qeyd edim ki, o Azərbaycan sovet ədəbiyyatında ən iri qələm sahiblərindən olub - bütün əsər ona köklənib ki, Müşviqin günahsızlığı sübut olnsun. Yəni o sovet dövlətinə qarşı çıxmayıb. Amma indi milyonlar bilir ki, Müşviqin etdikləri günah deyilmiş. Mənlikli insanın adi hərəkəti, qorxağın xəyalları imiş. Bu milyonlar Rəsul Rzanı niyə oxusunlar. Mən şəxsən inanmadığı yazıçını oxuyan adam tanımıram. Tənqidçilər öz yerində təbii ki. Bu gün oxunmaq üçün mütləq həyata dəxli olan dyərlərdən yazmalıdır. Lenin öz tərəfdarlarına yaxşı deyib: “Dünəninə görə şox sağ ol, bu gün nə eləmisən ondan danış”.
- Azərbaycan yazıçı və şairləri nəyə görə mədhiyyəçi olurlar, ya da ən yaxşı halda susurlar?
- Hakimiyyət yazıçıların bir çoxuna maaş verir. Cəmiyyət kasıb və cahil olduğundan yazıçını dolandıra bilmir. Bu iki əsas səbəb şairin məddahlığına yol açır. Bəzən belə fikirlər səslənir ki, maaş almasalar da, sözün bütün mənalarında köhnədirlər. Bunun səbəbi onlar hakimiyyətdən birbaşa almasalar da əlləri başqalarının cibindədir. Bu gün oxucu hesabına qonarar almayan adamın əli hansısa siyasətçinin cibindədir. O siyasətçi müxalifətçi də ola bilər. Məsəl üçün Murad Köhnəqalanın dolanışığını səviyyəsi Azərbaycan oxucusunun qəzet almaq səviyyəsinə adekvatdır. Yəni qəzet az satılır və Murad pis yaşayır. Başqa tərəfdən də hökumətin ədəbiyyat qurumu və onun mətbu orqanları təsir dairələrindəki bütün orta nəsli gənc nəsil kimi cəmiyyətə sırıyırlar. Çünki yeni nəsil onların məkanına üz tutmur və deyəsən məddahlıq azalmağa başlayacaq. Bu mənada ədəbiyyatın gələcəyi barədə nikbin düşünməyə dəyər. Bir çox gənc yazar tanıyıram ki, onun on manata ehtiyacı var, amma hansısa hökumətin təsirində olan qəzetə, jurnala üz tutmur. Mən onu başa düşürəm. Çünki bir oxucu kimi mən o mətbu orqanları oxumuram. Çünki orda nə yazıldığını əvvəlcədən bilirəm. “Alatoran”ı oxuyuram, səbəb də budur ki, ordakı yazarlara inanıram və inandığım adamları oxuyuram.
- Siyasi mübarizədə ədəbiyyatın rolu sizcə nədən ibarətdir?
- Hər bir siyasi mübarizənin əsas məğzi köhnə dəyəri yıxıb onun yerinə təzəsini gətirməkdir. Hətta iqtisadi platformaların insan məişətində yeni estetika yaratdığna görə Qərb alimlərinin fikirləri var. Bu gün Azərbaycanda siyasi mübarizə ədəbiyyatdan bir qədər kənarda baş verir. Bunun səbəbi ədəbiyyatın 60-cılar estetikası ilə işğal olunmasıdır. Klassik dünyagörüşü ilə postmodern dünyada inqilab etmək mümkün deyil. Sinergetikanın hökm sürdüyü cəmiyyətlərdə dialektikaya inanaraq mövcud olmaq mümkündürsə, deməli, vəziyyət gülməlidir. Bir tərəfdən də mən Azərbaycanda siyasi proseslərin məntiqi inkişaf yoluna yalnız indi qədəm qoyduğu qənaətindəyəm. Çünki məhz indi azadlıqdan yazan adamlar yox azad yazan adamlar yetişdirməkdədir. Təxminən beş ilə, on ilə bəlkə də lap tez Azərbaycanda yüz minlərin rəğbət bəslədiyi və inandığı orta nəsil ədəbiyyat yetişəcək. Bu əslində Azərbaycan cəmiyyətinin perspektividir. Mən bütün siyasətçi dostlarıma hər zaman məsləhət görürəm ki, savadlı olmaq üçün Nərmin Kamalı, səmimi olmaq üçün Qan Turalını oxusunlar. Düzdür, Tural mənim dostumdur, amma hər kəs qəbul edir ki, o, bütün yazılarında “qamçı” siyasəti yürüdür. Düzdür, onun intellekti ilə bağlı aradabir müzakirələrimiz olur. Məni yoxlamaq üçün mənə fəlsəfədən suallar verir. Deyə bilərəm ki, o da savadlı oğlandır. Zarafat bir tərəfə, bütün gənclərin hamısı bir neçə il sonra yeni mübarizə estetikası yaradacaqlar. Onlar cəmiyyətin azadlıq ssenarisini işləyəcəklər.
Söhbətləşdi: Elmin Həsənli
Açar sözlər: seymur-həziyevin-“proloq”a-müsahibəsi
Yazar:
PARVİZ | Tarix: Aprel 6, 2008 21:30 |
müsahibə |
| Baxış sayı: 135